Dla nauczycieli przedszkolnych

Dyrekcja, nauczyciele oraz pracownicy przedszkola muszą posiadać wszelkie instrumenty i wiedzę pozwalające na sprawowanie właściwej opieki nad dzieckiem z autyzmem lub zaburzeniami pokrewnymi

Prawdy i mity o sferze poznawczej dziecka

Przedszkole nie jest w dzisiejszych czasach „przechowalnią dla dzieci”. Spełnia o wiele ważniejszą rolę. Ale też nie może aspirować do roli szkoły. Dziecko między 3 a 7 rokiem życia ma wyjątkową okazję do zabawy, która z pewnością nigdy więcej się nie powtórzy. Oczekiwania rodziców odnośnie wymagań edukacyjnych dziecka muszą być zrównoważone. Rodzice powinni być świadomi, że przedszkole jest okresem zabawy i poznawania świata.

Możliwości intelektualne człowieka kształtują się w pierwszych latach życia. Nabywamy w tym okresie przede wszystkim ciekawość świata i kompetencje w sferze poznawczej, takie jak twórcze myślenie, umiejętność mierzenia się z problemami i zdolność do ich rozwiązywania. Jeżeli dzieci są przygotowywane do tego w pierwszych latach życia przez swoje rodziny, tym łatwiej będzie przebiegała edukacja w przedszkolu i potem w szkole.

Wyobraż sobie teraz, że sfera poznawcza jest zaburzona, a możliwości jej wykorzystania są ograniczone

Jeżeli masz pod opieką dziecko z autyzmem lub też podejrzewasz, że dziecko wykazuje cechy zaburzeniowe, to musisz zmienić podejście i sposób myślenia, do którego jesteś przyzwyczajony. Od tego momentu powinieneś działać w zgodzie z zaburzeniem, czy to jet autyzm, czy też inne zaburzenie rozwojowe. Przede wszystkim nie można karać dziecka za jego zachowanie, często są to zachowanie trudne ,i które wydają nie do przyjęcia.

Zachowanie, które może być po prostu inne, włączając w to stymulacje i autostymulacje. Powinieneś również wykazać się umiejętnością przewidywania i oceny sytuacji we wszystkich zdarzeniach w przedszkolu. Ważna jest też umiejętność prewencji przed sytuacjami, w których możesz zaszkodzić dziecku, spowodować, że jego zachowanie interakcja się pogorszy. Pomóż sobie uczulając innych współpracowników na fakt, że dziecko z autyzmem może mieć inne reakcje i nie zawsze odczytuje twoje emocje i oczekiwania.

Jesteś zobowiązany do poznania całej historii dziecka od momentu urodzenia, jego deficytów, tzw. fiksacji (czyli momentów, w których dziecko ucieka w swój świat – to daje mu poczucie bezpieczeństwa). Powinieneś wiedzieć co robi poza przedszkolem, z jakich terapii korzysta. Wiedz, że dziecko z autyzmem musi korzystać z dodatkowych terapii i leczenia, czasem farmakologicznego, pod opieką neurologa i psychiatry. Tylko wtedy istnieje szansa na dobre rokowania. Jeżeli widzisz, że rodzic niechętnie podchodzi do tematu terapii (sensorycznej, logopedycznej, pedagogicznej lub innych), to postaraj się go zachęcić, zaprezentować mu pewne opcje i możliwości.

Jednocześnie pamiętaj, że rodzic nie może być i nie jest terapeutą dziecka. Spełnia zupełnie inną rolę w życiu autystycznego dziecka. Nie oczekuj tego od niego. To ty jesteś terapeutą i wykorzystujesz całą wiedzę o rozwoju dziecka. Jednocześnie korzystaj z wiedzy rodzica. Uczcie się od siebie nawzajem na zasadach partnerskich. Nie ma takiego samego dziecka z autyzmem. Zachowania i objawy różnią się od siebie. Mogą również występować zaburzenia sprzężone, towarzyszące lub zaburzenia, które dopiero wystąpią w miarę rozwoju dziecka.

Autyzmu nie można wyleczyć. Terapia i wspomaganie rozwoju ma decydujące znaczenie

Autyzm to zaburzenie rozwojowe towarzyszące przez całe życie. Szacuje się, że 1/80 osób w Polsce jest dotknięta tym zaburzeniem. Według WHO w kolejnych 20 latach zjawisko na świecie może się nasilić. Jako nauczyciel musisz posiąść podstawowe umiejętności wstępnej diagnozy. Zapomnij o mitach, że chłopak zaczyna mówić później, a dziewczynka jest nadwrażliwa. Jeżeli widzisz dziecko, które zachowuje się inaczej, lubi zabawę w samotności, nie patrzy w oczy, jest nieobecne lub nie potrafiące nawiązać kontaktu z rówieśnikami. Postaraj się dociec przyczyny takiego stanu rzeczy. To nie musi być autyzm, ale nie lekceważ też zachowań agresywnych (w prostych sytuacjach), niezrozumiałych, trudnych.

W Polsce zdarzają się przypadki dzieci diagnozowanych nawet w wieku młodzieńczym, co bez wątpienia jest porażką rodziców i systemu edukacji, a także środowiska lekarskiego. Właściwie podjęta i wczesna terapia daje ogromne szanse na samodzielne życie. Jesteś w tym łańcuchu decyzyjnym. Wiele zależy od Twojej wiedzy i doświadczenia.

Uczyć, chronić, motywować

Objawy autyzmu w okresie przedszkolnym stają się bardzo widoczne ze względu na rozszerzanie kontaktów społecznych dziecka i wykonywanie przez niego zadań rozwojowych na tle innych rówieśników. Nieprawidłowości w nawiązywaniu,  podtrzymywaniu kontaktu z otoczeniem przedszkolnym bardzo szybko wychodzą na jaw i dzieci dotychczas niezdiagnozowanie lub „zignorowane” w domowym otoczeniu jako zaburzone, mają ogromne problemy w przystosowaniu się i interakcji.

W przedszkolu widać izolację dziecka, natomiast można również zauważyć pewien wzrost relacji społecznych z dorosłymi. Dziecku bardzo trudno poszerzyć relacje z rówieśnikami.

Według literatury dzieci z autyzmem wieku przedszkolnym można podzielić na:

1. Dzieci „aktywnie” unikające kontaktów społecznych, wycofane.

2. Dzieci bierne w kontaktach społecznych, ale akceptujące te kontakty.

3. Dzieci aktywne i spontanicznie próbujące nawiązać kontakt społeczny, ale robiące to w sposób mało skuteczny w sensie zaspokojenia potrzeb partnera i jego oczekiwań (zadające wciąż te same pytania, wygłaszające monologi, wspólne zabawy ograniczone do zainteresowań dziecka).

KalinkaWiększość dzieci z autyzmem nadal preferuje zabawy w samotności, zaburzenie rozwoju jest ciągle stymulowane przez nieumiejętność zabawy. Nie bawią się w nauczyciela, sprzedawcę, w robienie zakupów, kładzenie lalek spać. Nie ma kreatywności i wyobraźni. Pamiętajmy, że niektóre w dalszym ciągu nie mówią, a pierwsze słowa mogą wypowiedzieć w wieku 4-5 lat. Wiele dzieci używa prostych gestów typu „daj” lub „pić”

W wieku przedszkolnym pojawia się rozumienie mowy i dzieci autystyczne spełniają polecenia, ale wciąż nie są zdolne do przeprowadzenia rozmowy. Mowa nie służy do wyrażania doświadczeń, emocji, zainteresowań. Ogranicza się do nazywania prostych rzeczy lub potrzeb. Echolalia są bardzo charakterystyczne dla mowy osób autystycznych i nasilają się ze względu na mnogość przetwarzania informacji. Nieprawidłowe użycie zaimków i częste mówienie w trzeciej osobie zamiast użycia „ja”. Dziecku trudno zrozumieć, że „dziś” stanie się „wczoraj”, a zabawka jest „tu”, a nie „tam”. Język jest bardzo schematyczny i dosłowny. Brak zrozumienia żartu czy ironii, metafor i synonimów. Dzieci z autyzmem maja zdolność do tworzenia sobie tylko znanego słownika tzw. neologizmów.

Nie potrafią zastosować intonacji jako środka komunikacji. Czasem domagają się, aby mówić ciągle do nich w ten sam sposób, w tym samym szyku. Inna forma budzi atak złości. Nie potrafią odczytać mowy ciała: gestów, mimiki twarzy.

Skłonność dziecka do sztywnych zachowań jest widoczna w czasie zabawy, powoduje trudności z porządkowaniem, podporządkowaniem się, układaniem, powtarzaniem tych samych czynności zgodnie z regułami. Zazwyczaj brak koordynacji ruchowej przeszkadza w skakaniu, rzucaniu, łapaniu, jeździe na rowerze. Dzieci te często cierpią na dyspraksję, czyli nieprawidłowe napięcie mięśniowe, co ma wpływ na ich funkcjonowanie motoryczne i neurologiczne.

Między 3 a 5 rokiem życia większość dzieci z autyzmem kontroluje swoje potrzeby fizjologiczne, ale są również takie dzieci, które nie odczuwają dyskomfortu podczas moczenia się. Dziecko jest zdolne do samoobsługi, również jeśli chodzi o jedzenie i picie.

Zespół Aspergera

Diagnoza ZA stawiana jest dopiero po ukończeniu 5 roku życia ze względu na niecharakterystyczne objawy we wczesnym dzieciństwie. Wiele cech we wczesnym dzieciństwie wskazuje na autyzm, wiele z tych cech ustępuje, bądź nie jest tak nasilone jak u dziecka typowo autystycznego.

Zespół Aspergera jest w swoim przebiegu łagodniejszą formą całościowych zaburzeń rozwojowych. Zachowanie dziecka z ZA może być odczytywane jako zachowanie niegrzeczne. Jest również często mylone w pierwszym okresie z zaburzeniem ADHD lub zaburzeniami zachowania. U dzieci z ZA głównymi deficytami są brak rozumienia sytuacji społecznych, motywów działania i odczytywania emocji

Dziecko z ZA może nie rozumieć co wypada, a co nie wypada. Często narzuca swoją zabawę, punkt widzenia i w przypadku niezrozumienia przez rozmówcę, może dochodzić do agresji lub autoagresji.

Dziecko z zespołem Aspergera cechuje:
• brak empatii;

• naiwne i niewłaściwe interakcje;

• pedantyczna, rytualistyczna mowa;

• słaba umiejętność komunikacji niewerbalnej;

• nadmierne koncentrowanie się na określonych tematach;

• słaba koordynacja ruchowa.

Iloraz inteligencji u dzieci z ZA jest w normie lub może być wyższy, ale myślenie abstrakcyjne sprawia mu wiele trudności. Ma dobrą pamięć co do faktów i wydarzeń. Często dzieci z zespołem Aspergera wykazują talenty muzyczne, plastyczne i w nauce przedmiotów ścisłych.

Rady:

  • informacje jakie przekazujesz dziecku muszą być proste, krótkie i łatwe do zrozumienia,
  • nie używaj skomplikowanego i wyszukanego słownictwa,
  • do bardziej skomplikowanych, kilkuetapowych zadań przygotuj schemat rysunkowy lub punktowy,
  • upewnij się, że dziecko zrozumiało twój komunikat,
  • nie zmuszaj dziecka do kontaktu wzrokowego – tłumacz dlaczego jest on potrzebny i zachęcaj go do tego, ale nic na siłę,
  • ogranicz wybór do 2-3 możliwości jednorazowo,
  • bądź konsekwentny,
  • informuj o czynnościach, które mają nastąpić: „jak skończysz rysować, idziemy na zakupy”, „masz jeszcze 15 minut zabawy, a potem…”,
  • staraj się delikatnie zmienić sztywne zachowania dziecka, pomaga to później łatwiej zaakceptować nagłe zmiany i łatwiej do nich zaadoptować się,
  • nie oczekuj, że dziecko będzie się zachowywało i robiło wszystko tak, jak powinno w jego wieku,
  • jeżeli coś obiecasz – dotrzymuj zawsze obietnicy.

Ciekawe linki:

„One są wśród nas – Dziecko z autyzmem i Zespołem Aspergera w szkole i przedszkolu” -Informacja dla pedagogów i opiekunów

 

Pozycje książkowe do przeczytania:

Attwood T., Wolff R., (2007). Dzieci z zaburzeniami łączonymi. Warszawa: Wydawnictwo
K. E. LIBER.
Domańska Ł., Borkowska A., (2011), Podstawy neuropsychologii klinicznej, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Skłodowskiej – Curie.
Franczyk A., Krajewska K., (2012). Zabawy i ćwiczenia na cały rok. Propozycje do pracy z dziećmi o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Kraków: Oficyna wydawnicza „Impuls”.
Kendall P.C., Hedtke K. A., (2013), Terapia poznawczo- behawioralna zaburzeń lękowych
u dzieci. Sopot: GWP Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Skarbek K. , Wrońska I., (2013), Diagnoza i wspomaganie rozwoju psychoruchowego dziecka w wieku przedszkolnym, Kraków: Centrum Edukacyjne BLIŻEJ PRZEDSZKOLA.
Święcka M. red., (2011). Metody diagnozy w psychologii klinicznej dziecka i rodziny. Warszawa: Wydawnictwo PARADYGMAT.
Vopel K., (2009). Witajcie nogi! Gry i zabawy ruchowe dla dzieci w wieku od 3 do 6 lat. Kielce: Wydawnictwo Jedność.
Vopel K., (2009). Witajcie ręce! Gry i zabawy ruchowe dla dzieci w wieku od 3 do 6 lat. Kielce: Wydawnictwo Jedność.
Winczura B., (2008). Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu. Kraków: Oficyna wydawnicza „Impuls”.
Winczura B. red., (2012). Dzieci z zaburzeniami łączonymi. Trudne ścieżki rozwoju. Kraków: Oficyna wydawnicza „Impuls”.

Opracowano na podstawie:

1) Tandos, J., Leekam, S., McConachie, H., Meins, E., Parkinson, K., Wright, C., Turner, M., Arnott, B., Vittorini, L. & Le Couter, A. (2006). Repetitive behaviours in typically developing 2-year-olds.Journal of Child Psychology and Psychiatry, 48, 1131-1138.

2) Johnson CP, Myers SM.Identification and evaluation of children with autism spectrum disorders.
Pediatrics. 2007;120(5):1183-1215.

3) Matson J.L., (2009). Intrelectual and evaluation of children with austism spectrum disorders. Research in Devlopmental Disabilities, 30, 1107-1114.

Zespół Fundacji Spectrum Liberi